Баланың мінез-құлқы – ересектердің әрекетінің көрінісі
Баланың мінез-құлқын қалыптастыру – күрделі әрі көпқырлы процесс. Алайда бақылаулар мен практикалық тәжірибе негізінде мінез, мінез-құлық, стресске төзімділік, қарым-қатынас дағдылары және тіпті өмірге көзқарас сияқты қасиеттердің көп бөлігі маңызды ересектердің ықпалымен қалыптасатынын айтуға болады. Балалар дайын мінез-құлық үлгісімен тумайды — олар бақылау арқылы үйренеді. Әлеуметтік үйрену теориясында әйгілі психолог Альберт Бандура балалардың мінез-құлықты бақылау мен еліктеу арқылы үйренетінін дәлелдеді. Олар тек сөздерді ғана емес, сонымен қатар реакцияларды, интонацияларды, қақтығыстарды шешу тәсілдерін және қиындықтарға деген көзқарасты да қайталайды. Егер ересек адам:
онда бала біртіндеп осы үлгілерді қалыпты жағдай ретінде қабылдайды.
Стреске төзімділік әлеммен өзара әрекеттесу процесінде қалыптасады. Егер жанында қиын жағдайларда қолдау көрсететін, баланың сезімін төмендетпейтін, қателіктерді талдауға көмектесетін, сәтсіздіктермен күресуді үйрететін ересек адам болса, бала өз-өзіне сенімділік пен өмірдің қиындықтарын еңсеру қабілетін дамытады. Керісінше, үнемі сын айту, агрессия және үйлесімсіз талаптар мазасыздыққа, сенімсіздікке және бастамашылдықтан қорқуға әкелуі мүмкін.
Таңдау еркіндігі тұлға қалыптасуында маңызды элемент болып табылады. Ересек адам баланың пікірін құрметтеп, шешім қабылдауға мүмкіндік беріп, тәуелсіздігін қолдайтын болса, ішкі жауапкершілік сезімі қалыптасады.
Ересектердің жасаған эмоционалдық ахуалы баланың психологиялық күйіне тікелей әсер етеді. Қолдау, сенім және қабылдау қауіпсіздік сезімін тудырады — бұл жеке дамудың іргетасы. Мұғалімдер мен ата-аналар бірдей маңызды рөл атқарады. Білім беру ортасында балалар қоғаммен қарым-қатынас жасауды, қарым-қатынас орнатуды және өз шекараларын қорғауды үйренеді. Ата-ана болу – ең алдымен, өз үлгіңді көрсету. Балалар бәрін байқайды:
Әр күн сайын ересектер баланың болашақ мінез-құлқының үлгісін қалыптастырады. Баланың тұлғасы кездейсоқтық емес және тек туа біткен қасиеттермен ғана анықталмайды. Бұл оның айналасындағылармен күнделікті қарым-қатынасының нәтижесі. Ересектердің саналылығы, құрметі мен жеке жауапкершілігі жас адамның тағдыры құрылатын іргетас болып табылады.